Gepersonaliseerd leren volgens expert Marinus Janssen Steenberg

Geschreven op donderdag 21 januari 2016

 

 

If a child can’t learn the way we teach,
maybe we should teach the way they learn. 
(Ignacio Estrada)

Marinus Janssen Steenberg,
adviseur Innovatie en ICT

Bruikbaar en helder verhaal

Met onderstaand blogbericht geeft Marinus Janssen Steenberg zijn visie op Gepersonaliseerd Leren.
Een bruikbaar en helder verhaal! 

Gepersonaliseerd leren moet je leren

Elektronische leeromgeving, ook wel E-learning omgeving genoemd (ELO), Learning managementsysteem (LMS) Digitale leeromgeving (DLO), Digitale leer- en werkomgeving (DLWO). Het zijn begrippen die al jarenlang rondgaan in het primair onderwijs. Wat recenter hebben we het steeds vaker over een ‘persoonlijke leeromgeving’.

Gepersonaliseerd leren is het op elkaar afstemmen van het curriculum, didactiek en pedagogiek in een leeromgeving voor leerlingen en door leerlingen, om zo tegemoet te komen aan hun verschillende leerbehoeftes en ambities. Daarbij speelt een ICT-rijke omgeving een belangrijke rol. Nieuw is dat we primair uitgaan van het kind en niet de leerdoelen en de methode centraal staan.  Het uiteindelijke doel is meer gemotiveerde leerlingen en hogere opbrengsten.  

Onafhankelijke visie als resultaat van gedegen voorwerk en waardevolle feedback

Deze notitie is bedoeld om scholen wat meer duidelijkheid en inzicht te verschaffen in deze materie. Er zijn heel wat boeken en onderzoeksverslagen geschreven over dit onderwerp. Met deze notitie wil ik slechts wat praktische zaken op een rijtje zetten, kort en bondig in een handzaam document, om scholen wat meer inzicht te geven in welke factoren een rol spelen en waar men rekening mee kan houden bij het maken van keuzes. Mijn bevindingen en adviezen zijn gebaseerd op een summiere literatuurstudie, maar vooral op gesprekken met betrokkenen in en rond het onderwijs uit allerlei geledingen.

Ik heb een aantal maanden aan de notitie gewerkt. Deze is tot stand gekomen na feedback van allerlei vertegenwoordigers uit en betrokkenen bij  het primair onderwijs zoals:

  • bestuurders
  • directeuren
  • leerkrachten
  • ib-ers
  • ict-ers
  • onderzoekers
  • HBO
  • onderwijsbegeleidingsdiensten
  • redactie van onderwijstijdschriften
  • schoolleveranciers

Iedereen was enthousiast en wilde graag meewerken. Enkele reacties van de betrokkenen:

Een compleet document, de nieuwste inzichten verwerkt, waardevol, helder,
bruikbaar, ambitieus, prettig leesbaar, overzichtelijk en interessant.  

In de vorige editie van ‘basisschool management’ stond een artikel van Jos Cöp en Albert Rouschop met de titel: ‘Digitale leermiddelen als uitdaging’. Jos en Albert richten zich daarin vooral op gerichte inzet van ict, verschillen in leerbehoeften, de rol van de leerkracht en content. Dit artikel samen met dat van Jos en Albert geeft voldoende informatie om binnen jouw school/stichting een eerste stap te zetten richting gepersonaliseerd leren.

Een wirwar aan elektronische, digitale leeromgevingen

Veel scholen experimenteren of werken al met één of andere vorm van een elektronische, digitale leeromgeving. Denk daarbij aan digitaal lesmateriaal van grote en kleine uitgeverijen, apps en andere content die op internet te vinden is. Andere scholen doen hetzelfde en hebben het dan over een persoonlijke leeromgeving. Uitgevers, schoolleveranciers, ICT bedrijven etc. ontwikkelen momenteel van alles en bieden ‘persoonlijke’ leeromgevingen aan. De ministeries van
OCW en EZ, de VO- en PO-Raad, PO-raad met als penvoerder Kennisnet hebben onlangs het Doorbraakproject Onderwijs en ICT gelanceerd om scholen, schoolbesturen, schoolleiders en leraren te ondersteunen bij het zetten van de stap naar meer gepersonaliseerd onderwijs ondersteund door ICT. Elk kind heeft recht op onderwijs dat van deze tijd is en uitdaging biedt. Gepersonaliseerd en gedifferentieerd leren is een kansrijke manier om leerlingen voor te bereiden op de toekomst en talent te benutten. We willen het  maximale en het beste in een leerling naar boven halen.

Wat is een digitale leeromgeving?

Voorheen bedoelden we met een ELO of LMS een applicatie en niet een combinatie van verschillende diensten. Een
digitale leeromgeving is het geheel van systemen of applicaties dat het onderwijs en het leren ondersteunt. Leerkrachten en leerlingen gebruiken de digitale leeromgeving voor veel verschillende onderwijsactiviteiten zoals communicatie, het organiseren van het onderwijs en het uitwisselen van content (opdrachten, notities, dia’s, rooster- en cijferinformatie).
Dit laatste komt in de buurt van een persoonlijke leeromgeving.  Gepersonaliseerd leren is geen doel op zich, maar heeft een doel. Denk bijv. aan meer betrokkenheid en het verhogen van de motivatie, aan het komen tot betere leerprestaties en/of een efficiënter leerproces. 

Een digitale leeromgeving is het geheel van systemen of applicaties
dat het onderwijs en het leren ondersteunt.  

Wanneer spreek je van een persoonlijke leeromgeving?

Een persoonlijke omgeving is meer dan een digitale leeromgeving. Gepersonaliseerd biedt leerroutes op maat passend
bij de individuele ontwikkelingsbehoeften, waarbij de lerende zelf een behoorlijke stem heeft (keuzevrijheid, zelfregulatie), die tegemoetkomen aan individuele verschillen tussen leerlingen en efficiënt zijn georganiseerd. Gepersonaliseerd leren
is niet hetzelfde als individueel leren, gedifferentieerd leren, digitaal leren, leraar-loos leren en het is geen verzameling van lesjes en oefeningen die de leerling naar eigen inzicht doorloopt. De leerling geeft sturing aan zijn eigen leerproces, waarbij diverse gradaties mogelijk zijn. Dit in tegenstelling tot differentiatie waarbij de leraar les geeft aan groepen leerlingen en individueel leren waarbij les gegeven wordt aan het individu. Dankzij de mogelijkheden van nieuwe technologie zijn vormen van differentiatie en maatwerk mogelijk die zonder ICT niet uitvoerbaar zouden zijn. ICT maakt gepersonaliseerd leren in de praktijk gemakkelijk, hanteerbaar en uitvoerbaar. De focus dient altijd te liggen op de
leerling, leersituatie en leerkracht en niet op de technologie. (Toine Maes, Kennisnet). Luc Stevens (2004) omschrijft in
Zin in school ‘mainstreamonderwijs’ als volgt: “Voor elke leerling hetzelfde op hetzelfde moment in dezelfde ruimte
met hetzelfde beoogde resultaat en onder leiding  van dezelfde persoon.” De vraag is of met zo’n gestandaardiseerde inrichting van onderwijs een antwoord kan worden gegeven op de almaar toenemende diversiteit in onze samenleving
en de veranderende eisen die als gevolg daarvan aan het onderwijs worden gesteld. Dat lijkt niet zo te zijn, getuige de resultaten van onderzoek en het grote aantal leerlingen dat niet gemotiveerd is, dat onder presteert of zelfs voortijdig
de school verlaat. In de internationale literatuur wordt gewezen op het te lage rendement van het onderwijs en op differentiatie als mogelijke oplossing (Atkins et al. 2010; Miliband, 2006; Hargreaves & Shirley, 2009). Robinson (2009) beargumenteert dat bij een rigide standaardisatie van onderwijs vele talenten onbenut blijven. Of zelfs worden verspild. Uitgangspunt voor een alternatief onderwijsconcept volgens deze redenering is dat het lerende individu niet geschikt is voor gelijkheid. Iedere leerling is anders, leert op een andere manier en leert ook andere zaken. School zou daarom idealiter leersituaties op maat moeten bieden. Er kan op verschillende wijzen invulling worden gegeven aan gepersonaliseerd leren. We zien in de praktijk dat een aantal basisscholen hieraan op verschillende manieren proberen vorm te geven bijv.: Sterrenscholen,  04NT scholen, Pleionscholen, Zandvoortse scholen. Er wordt ook onderzoek gedaan naar de werkzame bestanddelen in deze verschijningsvormen. Het creëren van leersituaties die meer recht doen aan verschillen kan een eerste goede stap zijn. 

Inrichting van leersituaties

Bij de inrichting van leersituaties gaat het om vragen als wat leerlingen leren, hoe leerlingen leren, waar leerlingen leren en wanneer leerlingen leren.  Vervolgens is de centrale vraag wie of wat sturing geeft aan het leerproces. Sinds de opkomst van ICT is de sturing van leerprocessen niet alleen maar een kwestie van taakverdeling tussen leraar en leerling maar het is steeds vaker -al dan niet in combinatie met een methode- een ondersteunende of sturende rol die is weggelegd voor computersystemen. 

Verschillende soorten devices

Een persoonlijke leeromgeving (gepersonaliseerd onderwijs - gedifferentieerd leren – recht doen aan verschillen) wordt vaak in verband gebracht met een personal device. Een aantal scholen/groepen schaft momenteel voor iedere leerling
een device aan: meestal een laptop, netbook of tablet.  Soms een smartphone. De argumenten om dat te doen zijn heel verschillend: pioniers, trendvolgers, maatwerk leveren, learning anytime – anyhow -  anywhere, meer motivatie en betrokkenheid van leerlingen, autonomie, uitdagende – betekenisvolle – authentieke leeromgeving, actief leren, samen-werkend leren, gepersonaliseerd leren. Soms is de keuze geënt op het device, anderen schaffen aan vanuit een visie waarop men met kinderen wil werken. Beide is mogelijk. De eerste computers en digitale schoolborden zijn in de meeste gevallen de school binnen gesleept zonder dat daarom gevraagd werd en zonder dat daar een onderwijskundige visie aan ten grondslag lag. Deze apparaten hebben misschien wel de grootste veranderingen in de laatste decennia t.a.v. de wijze van lesgeven in het onderwijs bewerkstelligd. Je kunt je wel afvragen of het didactische en pedagogische rendement optimaal is geweest. Vanuit welke behoefte zijn deze aangeschaft: ‘nice tot  have’ of  ‘need to have’? 

Welke factoren zorgen voor een succesvolle persoonlijke leeromgeving?

Factoren die van belang zijn en die in evenwicht met elkaar moeten zijn om de invoering van een persoonlijke leeromge-ving succesvol te maken zijn: de visie van de school – kennis attitude en vaardigheden – programmatuur en content – infrastructuur  (vier in balans plus model: http://downloads.kennisnet.nl/onderzoek/vierinbalansplus.pdf) Daarnaast hebben diverse onderzoeken aangetoond dat  de schoolleider, de leraar als ontwerper, leerdoelen en een professionele leergemeenschap een belangrijke rol spelen. We zien verschillende effecten. Sommige leerlingen presteren beter en anderen juist minder. Vooral leerlingen met stuurmanskunst en zelfregulatie lijken hun eigen leerweg te kunnen vinden. Beschikken leerlingen hier niet over, dan is de kans groter dat ze ondoelmatige keuzes maken en in hun eigen leerwegen verdwalen. Ondersteuning in het aanleren/ontwikkelen van meer zelfreguleringsvaardigheden bij kinderen is in deze essentieel. Onderzoek heeft eveneens aangetoond dat devices die zijn aangeschaft vanuit een visie op het onderwijs nu en in de toekomst, gedragen door het schoolteam, meer kans op slagen en succes hebben. Volgens leraren draag ict in eerste instantie bij aan de motivatie, vervolgens aan een efficiënter leerproces en tot slot aan betere leerprestaties. Echte harde cijfers zijn er nog maar weinig vanuit het primaire onderwijs. Leerkrachten willen vooral administratieve lastenverlichting, rechtdoen aan verschillen en willen de zekerheid dat kern- en leerdoelen behaald worden. En een veelheid aan instructie- en verwerkingsmogelijkheden, dus een mix van leerling- en leraargestuurd onderwijs.

Wat wil de school?

In eerste instantie zou de school moeten bepalen waarom men gepersonaliseerd wil leren en waarom men wil verande-ren, wat voor school men wil zijn en waar men naar toe wil in de komende jaren. Komt die veranderingsdrang vanuit de samenleving, de organisatie, het team, de klant (ouders-leerlingen)?  Wil men een school zijn waarbij op het gebied van pedagogiek leiden/begeleiden centraal staat of wil men kinderen loslaten en zelf laten kiezen? Heeft men een voorkeur voor een gesloten c.q. reactieve of open/interactieve  didactiek? Werkt men vooral leerkracht- of leerling gestuurd?
Gaat men uit van convergente differentiatie (de  klas is in drie niveaus verdeeld: een minimumniveau, een basisniveau
en een hoger niveau) of divergente differentiatie(de leerlingen verwerven en verwerken op hun eigen niveau en in hun
eigen tempo nieuwe kennis)?  Is de leerstof gestandaardiseerd of wordt die gedeeltelijk of helemaal zelfbepaald door leerlingen?  Werkt men veelal op papier of digitaal?Gaat men op zoek naar een nieuw evenwicht? 

Enkele modellen over leren

 Accent op samen lerenAccent op individueel leren
Lineair
door de leerstof
 
  • Differentiëren
  • Groepsgebonden
  • Convergent werken
  • Aanpakken gebaseerd op
    instructie- en begeleidingsbehoeften
  • Individualiseren
  • Zelfstandig
  • Divergent
  • Werken met leerstofmodules
Adaptief
door de leerstof
  • Open personaliseren
  • Groepsgebonden
  • Werken op basis van
    - Interesses
    - Wederzijds leren
  • Gesloten personaliseren
  • Zelfstandig
  • Divergent
  • Werken op basis van gesloten systeemalgoritme

Cöp, J. & Rouschop, A. (2015). Breng leren tot leven. Leerkansen in het digitale tijdperk


Leraargestuurd

Keuzes worden voornamelijk bepaald door de leraar waarbij de leraar zich eventueel laat ondersteunen door een methode of onderwijsprogramma. Zelfstandig leren: keuzes worden voornamelijk bepaald door overleg en overeenstemming tussen leraar en leerling. Zelfgeorganiseerd leren: keuzes worden voornamelijk bepaald door de leerling zelf. 
Kennisnet: InDruk zomer 2014

 
Gepersonaliseerd LerenGedifferentieerd LerenGeïndividualiseerd Leren
  • Leerlinggestuurd
  • Leerkrachtgestuurd
  • Leerkrachtgestuurd
  • Individuele behoeften
  • Groeperen op behoeften
  • Individuele leerbehoeften
  • Eigen leerdoelen
  • Doelen per groep
  • Aangepaste individuele doelen
  • Ontwerpt eigen leren
  • Instructie per groep
  • ‘Massa-maatwerk’
  • Kiest zelf materialen, vormen
  • Varieert per groep
  • Krijgt indiv. passend aanbod
  • ‘Netwerkleren’
  • Begeleiding per groep
  • Individuele begeleiding
  • Bewaakt eigen voortgang
  • Voortgangstoetsen groep
  • Voortgangstoetsen+adaptief
  • ‘Learner control’
  • ‘Teacher control’
  • ‘Program control’

Gebaseerd op: The Personalization v Differentiation v Individualization (PDI) chart (v3) ; Bray, B. & K. McClaskey, 2014

ICT

In eerste instantie draagt ICT zorg voor gestandaardiseerd maatwerk en is de afstemming op de responses van de leerling vooraf gedefinieerd in een computergestuurde omgeving. In de tweede functie bepaalt ICT niet zozeer de keuzes over wat, hoe, waar en wanneer een leerling leert, maar is inzet van ICT erop gericht om de lerende te ondersteunen bij het meer zelfstandig richting geven aan het eigen leerproces. De lerende krijgt bijvoorbeeld informatie aangereikt over voortgang van eigen activiteiten. Hij of zij kan vervolgens zelf keuzes maken over de inhoud, aanpak en planning van volgende leeractiviteiten. 

Na de visie komt inhoud

Wanneer de visie op leren duidelijk is en er draagvlak is binnen het team, kan men op grond daarvan inhoud geven aan hoe voor de school de leeromgeving er in de toekomst dient uit te zien en aan welke eisen deze moet voldoen. 

Men kan daarbij denken aan:      

  • Communicatie. Mogelijkheden om met elkaar samen te werken. Mailen, social media, blogs, forums, persoonlijke webpagina, bulletinboard.      
  • Roosters, (week) planner en taakoverzicht.      
  • Werk en taken klaarzetten voor leerlingen, huiswerk, toetsen maken.      
  • Portfolio.      
  • Persoonlijke instellingen mogelijk maken. In te stellen gebruikers, rollen en rechten.      
  • De mogelijkheid om tools te integreren bijv. bewerken van foto’s, muziek, film, geluid, bouwen websites, presentaties maken.      
  • Leerstof gekoppeld aan de kerndoelen.Digitale lesmethodes, content voor diverse niveaus,  recht doen aan verschillen.      
  • De mogelijkheid om gepersonaliseerde leerpadensamen te stellen, maar ook om paden op verschillende organisatorische niveaus samen te stellen.      
  • Bronnencentrum, bibliotheek met leermaterialen en internetsites.      
  • Persoonlijke dataopslag en delen van data binnen gebruikersgroepen, school, stichting.      
  • Persoonlijke en gedeelde agenda.      
  • Koppeling met het administratiesysteem dat op scholen wordt gebruikt. Koppeling met Basispoort. Single Sign On.      
  • Koppeling met toets-administratiesystemen en uitgevers, incl. leerlingvolgsysteem.      
  • De mogelijkheid om op basis van educatieve data en learning analyticshet leren te plannen en te adviseren over het leren.      
  • Het beschikbaar stellen van data door alle betrokken partijen zodat data in verschillende applicaties kan draaien en ontsloten wordt.      
  • Inlogmogelijkheid voor ouders om resultaten te kunnen volgen, communiceren met leerkracht en leerling.  
  • Functioneert binnen diverse omgevingen zoals Microsoft, Google en Apple.  

Een mogelijk stappenplan       

  • Wat is de visie van de school m.b.t. leren in de toekomst? De betrokkenheid van leerkrachten in deze discussie is essentieel. Hoe ver wil je gaan m.b.t. gepersonaliseerd leren? Wil je de leerstof lineair of adaptief aanbieden?  In hoeverre wil je ruimte geven aan leerlingen? Ga je gedifferentieerd werken in groepen of individueel? Wat is daarbij de rol van de leerkracht en wat betekent dat voor de professionalisering van die leerkracht? Op welke wijze betrek je de ouders daarbij? Maak je grote of kleine stappen, (r)evolutionair? Bijv. starten met rekenen, spelling of wereld oriënterende vakken?      
  • Maak een keuze tussen een digitale of persoonlijke leeromgeving. Ongeveer 25 % van het lesmateriaal is momenteel digitaal beschikbaar. Wil je vasthouden aan de methode en aangeboden content van de uitgeverijen inzetten om meer recht te doen aan verschillen? Wil je de methode meer loslaten en op zoek gaan naar leermiddelen die methode onafhankelijk zijn. Of ben je juist op zoek naar een digitale methode?      
  • Bepaal welke voorzieningen in een persoonlijke leeromgeving dienen te zitten..      
  • Ga in gesprek met leveranciers. Denk aan uitgeverijen, ict-bedrijven en schoolleveranciers. Wat kunnen zij nu maar vooral in de toekomst bieden t.a.v. je leeromgeving? Welke devices zijn beschikbaar en passen het best bij jullie school? .      
  • Zorg dat de infrastructuur (draadloze netwerk, snelle verbinding en geavanceerde accespoints) in orde is. Op dit moment heeft 59 % van de basisscholen nog geen snelle internetverbinding. 

Welk personal device?

60 % van de devices in het basisonderwijs bestaat uit een laptop of een desktop. Andere mobiele devices zijn in opkomst zoals netbooks, smartphones en tablets. 

De bekendste leveranciers

Onderwijsinhoudelijk

  • Zwijsen
  • Malmberg
  • ThiemeMeulenhoff
  • Noordhoff Uitgevers
  • Blink

Digitale omgevingen

  • My Learning
  • MOO
  • QL Online
  • Gynzy
  • Snappet
  • Oefenweb

ICT Beheer en leveranciers

  • Heutink ICT
  • Skool
  • Prowise
  • QLICT

Administratieve programma’s

  • ParnasSys
  • Esis 

Slotgedachte

Meer recente onderzoeken tonen aan dat digitaal leren niet automatisch leidt tot een hoger leerrendement. Om de leerresultaten op een hoger niveau te krijgen is een actieve rol van de leerkracht en extra begeleiding vereist. Denk bijvoorbeeld aan het geven van interactieve, gedifferentieerde en directe instructie, het maken van tussenstappen naar aanleiding van toetsjes, het hanteren van meerdere oplossingsstrategieën en adaptieve inzet. Dagelijks digitaal oefenen en meer tijd besteden aan oefenen werkt niet voor iedereen en niet altijd. 

Gepersonaliseerdleren zal de komende jaren een belangrijk thema zijn op de agenda’s van alle betrokken partijen in het onderwijs. Bestuurders, directeuren en leerkrachten in gezamenlijkheid zijn bepalend voor hoe ‘recht doen aan verschillen’ uiteindelijk gepraktiseerd wordt. Er zal geen totaaloplossing aangeboden worden en iedere school zal het proces op een andere wijze vorm geven. Neem het initiatief om het proces op gang te brengen. Durf te experimenteren. Heb het lef om fouten te maken en bij te stellen. 

Gepersonaliseerd leren is iets anders dan individueel leren en mag niet leiden tot geïsoleerd leren. Kinderen zitten niet de hele dag achter de computer. Interactie en communicatie met anderen zijn essentieel. Hoewel we allemaal een eigen mening hebben over ons onderwijs en technologie, zijn we het merkwaardig genoeg wel allemaal eens over de inzet van technologie: De menselijke maat en persoonlijke ontwikkeling staan centraal in het onderwijs. De digitale wereld is een middel en verlengstuk van de leraar om de unieke ontwikkeling van het kind meer tot zijn recht te doen komen. Onderwijs is persoonlijk. Technologie maakt persoonlijk onderwijs mogelijk. Dit wordt nog eens onderstreept door drie uitspraken van bevlogen denkers over ict en onderwijs. Ken Robinson expert creativiteit en onderwijs: ‘Een kamer vol muziekinstrumenten maakt nog geen muziek’. Howard Gardner psycholoog: ‘Het is prima een app te gebruiken om van het hotel naar het zwembad te komen, maar je moet onderweg wel je ogen open houden’. Michael Fullan onderwijssocioloog: ‘Technologie zonder leraar betekent niets’.


Iedereen zei dat het niet kon. En toen kwam er iemand binnen die niet wist
dat het niet kon en die deed het. – Epictetus (± 100 na Chr.) 

Gebruikte literatuur

  • Elk talent een kans. Verkenning van gepersonaliseerd leren met ICT. Januari 2014.
  • Een flexibele en persoonlijke leeromgeving. Surfnet. September 2015.
  • Met een elektronische leeromgeving meer baas over eigen onderwijs. ITS.
  • Een effectieve leeromgeving in het primair en voortgezet onderwijs. KPC Groep. 2010.
  • Personaliseren in het leren, een internationale schets. NMC Horizon Project en Kennisnet. 2015.